Μαργαρίτα Πουρνάρα

30.03.2025 • 11:45

Μπαίνοντας παρέα με τον Πασχάλη Ξανθόπουλο στο μέγαρο όπου γεννήθηκε ο Μάνος Χατζιδάκις, εισέρχεσαι κατευθείαν στο ένδοξο παρελθόν της Ξάνθης: «Αν θέλετε να καταλάβετε τι ήταν αυτή η πόλη, ας φανταστούμε μια σκηνή που θα μπορούσε κάλλιστα να είναι πραγματική: o πεντάχρονος Μάνος περνάει τη μεγάλη πόρτα κρατώντας το χέρι του Κρητικού πατέρα του που του λέει “Φτάσαμε κοπέλι”. Χαιρετούν τον ιδιοκτήτη του σπιτιού όπου ενοικιάζουν το πάνω πάτωμα. Είναι ο Ισαάκ Δανιέλ, ένας Γαλλοεβραίος χρηματιστής που ήρθε στην πόλη για να ασχοληθεί με τα καπνά. Στο πλατύσκαλo τους περιμένει η μάνα του η Αλίκη Αρβανιτίδη με καταγωγή από την Αδριανούπολη: “Αντε γιαβρί μου ανέβα, ήρθε η κυρία Αλτουνιάν για το μάθημα πιάνου”, ενώ εκείνη την ώρα ακούγεται ο ιμάμης από το κοντινό τζαμί. Οι καταγωγές και το θρήσκευμα ποτέ εδώ δεν χώριζαν τους ανθρώπους. Εξακολουθούμε ακόμη να είμαστε έθνικ τζαζ. Λειτουργούν όλοι οι ναοί για τους Καθολικούς, τους Αρμένιους, τους Ευαγγελιστές, τους Παλαιοημερολογίτες, έχουμε τεμένη για σουνίτες και μπεκτασήδες, μόνο η συναγωγή δεν υπάρχει πια», μου είπε. Να το ξανθιώτικο πνεύμα, η ενωτική ανομοιομορφία, σκέφτηκα. Aλλωστε και ο Πασχάλης μια τέτοια «χρωματιστή» ψηφίδα είναι στο ανθρώπινο αυτό μωσαϊκό. Οι παππούδες του ήρθαν από τη Μικρασία το ’22 και εγκαταστάθηκαν σε ένα χωριό κοντά στα Αβδηρα. Πήγε στην Αθήνα, έκανε κινηματογράφο και πληροφορική και επέστρεψε από επιλογή στα πάτρια για να ασχοληθεί τελικά με υπηρεσίες οργάνωσης και διαχείρισης πολιτιστικών αγαθών.

Καταστροφές και θρίαμβοι

Εχοντας υπάρξει επικεφαλής σε διάφορους φορείς, από το Λαογραφικό και Ιστορικό Μουσείο, το Iδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, σε πολιτιστικά προγράμματα του δήμου αλλά και στη Φιλοπρόοδη Ενωση Ξάνθης, ο λάτρης της Ιστορίας μάς διηγείται πώς τα καπνά και οι ευνοϊκές μεταρρυθμίσεις του σουλτάνου δημιούργησαν ένα μοναδικό αστικό χαρμάνι. Eφεραν από το 1840 εκατό πλούσιες οικογένειες και εταιρείες καπνεμπόρων από την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη και τα νησιά –«θα τους λέγαμε επενδυτές της εποχής»– οι οποίοι έκτισαν ωραιότατες οικίες. Η οθωμανική Ξάνθη, όχι μόνο εμπορευόταν αλλά παρήγε εξαιρετικό μπασμά, προσελκύοντας εργατικό δυναμικό και τεχνίτες. Ετσι οργανώθηκε η κοινωνία βάσει συναφιών και τάξεων, όχι πίστης και εθνικοτήτων. Εργάτες συνέρρευσαν από κάθε γωνιά της απελευθερωμένης και μη Ελλάδας για ένα καλύτερο μέλλον και το πέτυχαν, κάτι που διακοπτόταν βάναυσα σε κάθε μια από τις τρεις βουλγαρικές κατοχές που έφερναν φτώχεια και απίσχναση πληθυσμού. «Οι απόγονοι των ανθρώπων που ήρθαν τότε από την Ηπειρο, την Κρήτη, τη Στερεά, την Πελοπόννησο και τα νησιά έχουν σήμερα δυναμικούς συλλόγους μαζί με τους Σαρακατσάνους, τους Μικρασιάτες και τους Ποντίους. Οταν εγγράφονται οι νέοι φοιτητές εδώ και στην αρχή παρουσιάζονται με την ταυτότητα του Αθηναίου, ύστερα από λίγο τους βλέπεις να εντάσσονται στις αδελφότητες της μακρινής τους καταγωγής. Γίνονται ένα με τους ντόπιους μέσα από παραστάσεις, εθελοντικές δράσεις, χορούς». Αναρωτήθηκα ποια είναι η χρήση αυτού του υπέροχου κτιρίου που έκανε τα πρώτα του βήματα ο Χατζιδάκις: «Το πήρε η νομαρχία και το έφτιαξε, μετά κατέληξε στην περιφέρεια και επειδή έμεινε δίχως φορέα διαχείρισης τελικά φιλοξενεί σποραδικά μόνο εκδηλώσεις», μας εξηγεί. Ομως, το φιλόδοξο σχέδιο του Ξανθόπουλου είναι τώρα που έχει αναλάβει το Μέγαρο Μουσικής Κομοτηνής, να ενταχθεί με δράσεις ως παράρτημα έτσι ώστε να αποκτήσει καθημερινά ζωή.